Essay | Virtual Reality: Een Traumamachine?

We staan aan de rand van wederom een nieuwe revolutie met een grote impact op ons leven: Virtual Reality (VR). Natuurlijk, dit bestond al een tijdje en de laatste jaren hoor je er veel over, maar het is nog niet compleet mainstream geworden. Nu de fabrikanten de eerste ontwerpen hebben afgerond en er veel mee geëxperimenteerd wordt, zal het, net als de smartphone, langzaamaan steeds meer gemeengoed gaan worden. Maar moeten we hier blij mee zijn?

Momenteel zijn er verschillende segmenten waarbij het gebruik wordt, zoals bij games, voor films of in de makelaardij. Ook bestaat er al een programma die VR inzet om getraumatiseerde soldaten te helpen bij hun angsten. De komende jaren zal de meest significante doelgroep de gamerscommunity zijn en blijven. Maar daar stopt het niet. Het gebruik zal vanuit de entertainment industrie verder groeien en op die manier komt er een groter publiek mee in aanraking. Als het daarna een beetje gesetteld is, zal er gekeken worden waar het nog meer bruikbaar voor is. Ook in de journalistiek zijn ze geïnteresseerd in het potentieel van het medium.

In de volgende video vertelt de Media Executive van BBC Digital welke kant hij het op ziet gaan:

Een goede plek?

Hij beschrijft een wereld waar het nieuws via VR te volgen is en welke mogelijkheden er ontstaan voor journalisten. Daarbij maakt hij een logische maar toch ook vreemde vergelijking met het videospel Grand Theft Auto: de plek waar extreem geweld hoogtij viert. Zijn gedachtegang is logisch, maar door deze vergelijking komt naar boven wat voor soort virtuele werelden er óók gemaakt gaan worden: gewelddadige werelden. Dit is meteen het facet waar ik op in wil zoomen: zijn deze virtuele werelden wel een goede plek om je in te bevinden?

In de meeste gevallen zal het namelijk goed gaan. Er zullen adembenemende en indrukwekkende dingen gemaakt worden. Maar zoals tegenwoordig bij elke technologische ontwikkeling moet er altijd een jager-verzamelaar instinct aanwezig zijn en achter elke boom gekeken worden of er niet een roofdier zit; is het wel een goed platform en wat zou er fout kunnen gaan? Hoeveel invloed heeft het bijvoorbeeld op het gedrag van mensen en hoeveel invloed heeft het op stress of angsten?
In de volgende TED video vertelt Nonny de la Peña waar zij vanuit journalistisch oogpunt op hoopt en wat voor invloed VR werelden hebben op mensen die geconfronteerd worden met een stressvolle situatie.

Een rollercoaster van gevoelens

Het is logisch wat zij zegt: ze wil dat er meer compassie komt en dat mensen begrijpen in wat voor situatie zulke mensen leven. Maar voor een gemiddelde nieuwsjunkie die elke dag het journaal aanzet, zou dit teveel kunnen worden. De kommer en kwel kan invloed hebben op de gemoedstoestand. Wat zal er namelijk gebeuren als je elk nieuwsitem meemaakt alsof je er bij bent? We zullen ons dan werpen in een rollercoaster van gevoelens. Je merkt het soms nu al, af en toe moet je het nieuws even een tijdje niet zien om er los van te komen. Dit is wellicht een doom-scenario, maar het is wel iets waar we rekening mee moeten houden. Niks is tegenwoordig meer te gek.

De VR die De La Peña laat zien is in de beginstadia van ontwikkeling. Echter als we bijvoorbeeld twee decennia verder zijn, is het een heel ander verhaal. Virtual Reality zal steeds realistischer worden. Kijk maar naar de eerste videospelletjes die gepixelde en hoekige werelden toonden, tegenover de realistische videogames die er tegenwoordig zijn. De makers van de games willen steeds dichterbij de realiteit komen. Op een gegeven moment zal je het verschil niet meer zien.
Natuurlijk is dit niet tegen te houden. De markt bepaalt. Daarbij zijn de fabrikanten de laatste jaren de consument al warm aan het maken over de nieuwe VR gadgets. Dus dit zal doorzetten. Maar kan het wellicht zo ver gaan dat een stressvolle situatie in VR posttraumatisch stress syndroom (PTSS) veroorzaakt?

Een gevaarlijke situatie

Je zag het aan de reacties van de mensen die uit het experiment met de ingestorte man kwamen. Het kan soms enorm heftig overkomen. Zelfs als je de echte realiteit nog in je ooghoeken ziet, reageert ons lichaam alsof het in die situatie zit. Het zal daarom moeilijk zijn om een grens te bepalen van wat kan of wat niet. De 16+ of rated-R labels zullen aan een complete vervanging moeten, want het maakt dan niet uit hoe oud je bent: als jouw brein gelooft dat je in een gevaarlijke situatie zit – ook al is het niet zo – het zal er naar gaan handelen en een fysieke uitwerking hebben.
De redenering dat je de bril dan gewoon af moet zetten, gaat dan niet op. Als er nieuwsitems komen waarbij ze het gevoel over willen brengen hoe het is om in een vluchtelingenkamp in Syrië te zijn of hoe het is bij een bombardement, dan hoeft het, voor de vatbare mens, misschien maar 30 seconden te duren voordat het kwaad is geschied.

Te weinig onderzoek

Grainne Kirwan, een psycholoog gespecialiseerd in cybercrime aan de Dún Laoghaire Institute of Art, Design, and Technology, zegt dat VR werelden absoluut zorgen voor verhoogde gevoelens van stress. Of dat in zijn ogen tot een posttraumatisch stress syndroom leidt, is nog niet aangetoond, want er is nog geen grootschalig onderzoek naar gedaan. Psychiater Albert Rizzo, van de University of Southern California gebruikt al sinds de jaren negentig het platform om mensen van hun trauma’s af te helpen. Hij zegt dat mensen al psychologisch een knauw moeten hebben gehad om dat wat er in VR afspeelt als echt te ervaren. In zijn ogen kan VR juist helpen om mensen van PTSS af te helpen. Blijkbaar is er dus gewoonweg nog te weinig onderzoek naar gedaan en is men er nog niet over uit of het wel of niet schadelijk kan zijn. Maar als je kijkt wat voor soort video’s er nu al worden gemaakt en welke angstaanjagende situaties je in bepaalde videogames tegenkomt, kun je je af vragen of dit misschien niet de verkeerde kant op gaat.

Aanvoelen als echt

Bij dit filmpje is het duidelijk dat er zich een onechte situatie voordoet, maar dit heb je waarschijnlijk bekeken op een scherm. Op die manier kun je afstand nemen. Dit zal heel anders uitpakken als je voor je gevoel letterlijk in die ruimte zit. Tel daar de vooruitgang in kwaliteit van de videogames bij op en je begeeft je vervolgens in een wereld die niet van de werkelijkheid te onderscheiden is. Het zal aanvoelen als echt. Zeker als we een decennium verder zijn en gevoel en reuk ook een onderdeel van het spektakel gaan worden. Ze zullen het steeds moeilijker maken om echt van onecht te onderscheiden.

Het experiment waar testpersonen de notie krijgen dat hun eigen hand wordt aangevallen door een vork, terwijl het een rubberen hand is, toont aan hoe makkelijk ons brein voor te liegen is. (klik op de afbeelding om een filmpje te zien)

Geen verbod

Het is moeilijk om hier regelgeving voor te ontwikkelen, want hoe controleer je ouders er op dat ze hun kind ermee laten spelen? Hoe vaak is het niet gebeurd dat ouders oogluikend hebben toegestaan dat kinderen films mogen kijken die eigenlijk voor boven de 16 of 18 zijn? Ik wil niet zeggen dat er een verbod op VR of videogames moet komen, want dat helpt niet. De discussie over geweld in games en films is zelfs nu nog gaande, en daar kunnen we nog steeds geen consensus over krijgen. Maar met dit nieuwe platform zal de discussie een nieuwe dimensie krijgen. Een nieuwe fundamentele dimensie: hoe ver reiken de grenzen van ons realiteitsgevoel? En kunnen we wel omgaan met onze eigen uitvindingen? Worden we de aap met het pistool? Of zal het allemaal wel loslopen?
We zullen het af moeten wachten. Tijd is de enige leermeester. Door vallen en opstaan zullen we het moeten verbeteren en finetunen. Een open houding is daarbij wel van groot belang.

(bronnen: bigthink.com, ted.com, popsci.com)