De spagaat van de kunstenaar

Vier cultuurtips

V

an een mooi bord kun je niet eten. Dat was vroeger het waarheidsprincipe van mijn moeder in relatie tot mijn vriendinnetjes. Natuurlijk had mijn moeder gelijk. Mooie borden worden in de kast gezet en alleen af en toe bij speciale etentjes tevoorschijn gehaald. De rest van de tijd liggen ze te verstoffen. Wat bij ons betekende dat ze alleen met kerst en, bij uitzondering, met Pasen op tafel werden gezet. Altijd met de waarschuwing dat we voorzichtig moesten zijn ('Pas nou toch op!'). Terwijl juist geleefde borden vaak geschiedenis en diepgang laten zien – zie ook de Japanse kunstvorm kintsugi met het repareren van aardewerk - en daarmee interessanter zijn. Zelfs de lelijke borden.

De vorig jaar overleden Britse documentaire-fotograaf Martin Parr ging de lelijkheid ook niet uit de weg. Hij zocht het juist op. Parr heeft momenteel een overzichtstentoonstelling in Fotografiemuseum Foam in Amsterdam getiteld Very Modern and Rather Ugly. In vijftig jaar tijd heeft hij als fotograaf de wereld getoond met het mooie én het lelijke naast elkaar. Hij weet het alledaagse bijzonder te maken en het vertrouwde te vervreemden. Alles kleurrijk, direct en vaak humoristisch. Zijn werk houdt ons een spiegel voor in thema's als massatoerisme, consumptie, sociale verschillen en nationale gewoonten. In de tentoonstelling zie je zijn belangrijkste werken. Vaak met de sarcastische ondertoon en droge manier van humor waar de Britten bekend om staan. In de serie Autoportraits zit een bepaalde kneuterigheid: het zijn zelfportretten die op de hak nemen hoe mensen zich op de meest eigenaardige manieren hebben laten portretteren, zoals in de bek van een kartonnen mensenhaai of naast Poetin in een karatepak. In een wereld die steeds meer draait om beeld en zelfpresentatie is het daarmee te lezen als een kritiek op het hedendaagse navelstaren. In Common Sense neemt hij massaproductie en consumptie op de korrel. Hij werpt zijn blik op fastfood, souvenirs, modeaccessoires, opvallende producten en absurditeiten. Door hard in te flitsen en een macrolens te gebruiken maakt hij alles klinisch en flets. Ieder onderwerp lijkt hierdoor overgoten met epoxy, waarbij zijn fotografische blik als de föhn is die de kunsthars in een fractie van een seconde uithardt. Het wijst ons op onze voortjakkerende productie van onzinnige goederen, onze decadente leefstijl en, daarmee indirect, het verwoestende Antropoceen waar we onszelf in geduwd hebben.

Overzichtsfoto Common Sense

Ook kunstenaar Chris Rijk geeft via humor kritiek op massaconsumptie. Voor Haarlems Dagblad heb ik hem geïnterviewd in zijn Zaandamse atelier. Hij combineert traditionele, handgeschilderde Delfts blauw en Boerenbont met hedendaagse queer- en popcultuur. Rijk maakt handgemaakte traditionele objecten als vazen, borden, kopjes, maar ook nieuwe objecten zoals Crocs slippers van keramiek. Hij kiest voor Delfts blauw en Boerenbont omdat het oer-Hollands is, maar ook omdat hij mensen beter wil laten kijken en wellicht wat wil ontregelen. Rijk: 'Delfts blauw is een beetje truttig en onschuldig. Het contrast met bijvoorbeeld iets erotisch is dan erg groot. Dat vind ik leuk. Dan komt het ineens harder aan.' Zijn werk heeft overeenkomsten met het werk van kunstenaar Koos Buster die ook humoristische keramiek maakt. Toen ik hem daarnaar vroeg vertelde hij dat Buster op de Rietveld een jaar na hem was afgestudeerd. 'Maar hij is nu de leading lady geworden en iedereen denkt dat ik hem ben of hij mij. Maar we zijn een beetje uit elkaar gegaan qua werk. Hij is meer objecten gaan maken en ik meer vazen.' Omdat Rijk al best veel vazen heeft geproduceerd, focust hij zich momenteel liever op de borden die hij maakt. 'Daar kan ik gewoon van leven. Maar ik moet ermee uitkijken dat ik niet té commercieel wordt.' Doordat er momenteel veel vraag is, voelt het soms of hij zichzelf verloochent en dat hij iets doet waar hij zich juist tegen verzet. 'Er wordt zoveel verkocht dat ik heel snel moet werken. En dan trap ik eigenlijk toch in die val van het kapitalisme.'

In de studio van Chris Rijk

Deze kunstenaarsspagaat komt ook terug in het werk De Hongerkunstenaar van Franz Kafka die op 22 juli een heruitgave beleefd. De verhalenbundel met korte verhalen gaat over creatievelingen en kunstenaars die alleen blij zijn als ze hun vak kunnen uitoefenen, die het zelfs als een roeping zien. Toch zitten ze gevangen in die roeping, zoals de hongerkunstenaar in het titelverhaal die letterlijk in een kooi zit en als een aap in de dierentuin wordt bekeken. Mensen komen zich vergapen om zijn 'kunstje': de kunst van het vasten. Echter wel met een houdbaarheidsdatum aan interesse, want na veertig dagen is het publiek niet meer geïnteresseerd en wordt hij uit de kooi gehaald. Iedere keer met tegenwerking van de kunstenaar. Hiermee wordt de waarachtige kunstenaar zichtbaar, degene met de lange adem. ‘Hij zou het nog lang, onbepaald lang hebben kunnen uithouden; waarom nu ophouden, terwijl hij in zijn beste, ja nog niet eens in zijn allerbeste hongervorm was?' Het doet me denken aan het werk van de Koreaanse kunstenaar Min Joungki dat ik in National Museum of Modern and Contemporary Art in Seoel zag.

Min Joungki - Mr. K Satisfied After Watching a Movie (1982)

Min Joungki gebruikt in zijn schilderijen beelden uit de massamedia die door de industriële samenleving van die tijd waren gecreëerd, in een poging de sociale tegenstellingen vast te leggen die door de consumptiecultuur en het kapitalisme werden veroorzaakt. Mr. K Satisfied After Watching a Movie (1982) is een werk dat associaties oproept met filmische montagetechnieken. Op het doek rechts is een uitgemergelde man te zien die wordt ondervraagd door een arts (of politieagent) in een witte jas, terwijl op het doek links een menigte mensen te zien is die als in trance naar een geel scherm loopt. Het werk weerspiegelt de manipulatie van het publiek door film als een vorm van massamedia. Dit werd door de staat aangemoedigd tijdens de militaire dictatuur van de jaren tachtig in Zuid-Korea. Het toont de sociale context van toezicht en controle die destijds heerste. De ‘Mr. K’ uit de titel is een anoniem lid van die enorme menigte.

Martin Parr - Very Modern and Rather Ugly t/m 12 augustus 2026 te zien in Foam Amsterdam.

Chris Rijk - Seks, Drugs en Aardewerk, t/m 9 augustus 2026 te zien in Frans Hals Museum Haarlem

Franz Kafka - De hongerkunstenaar - en andere verhalen, verschijnt 22 juli 2026 bij Athenaeum