’Het is niet voor niets dat we
terugdenken aan de jaren 30’

Haarlemse historicus Piet de Rooy schrijft boek over de waarheid

Piet de Rooy (1944) uit Haarlem was hoogleraar Nederlandse geschiedenis. Voor zijn nieuwe boek onderzocht hij de geschiedenis van de waarheid, waarbij de mens zich kan verliezen in complotten en onwaarheden. Hoe zit dat?

De hoogleraar in ruste raakte geïnspireerd door een schilderij van Francisco Goya. Zijn boek heet ’De tijd, de waarheid & de geschiedenis – Hoe onze wereld in elkaar zit’. De Rooy stelt dat we het verleden niet altijd als ijkpunt moeten nemen voor het nu. Haarlemmer De Rooy zit een tikkeltje gehavend aan de keukentafel, terwijl hij vertelt over zijn boek. Het weekend ervoor is hij flauwgevallen vanwege een glutenallergie en kwam hij verkeerd terecht, resulterend in een lichte hersenschudding en wat beurse plekken. Gelukkig is het allemaal goedgekomen. Op zoek naar de geschiedenis van de waarheid kwam hij uit bij de Bijbel. Het christendom was lange tijd de heersend. Later schoten filosofen en anderen gaten in de christelijke leer en won de wetenschap aan zeggingskracht. Inmiddels is er, volgens De Rooy, ruimte ontstaan om een eigen ’waarheid’ te construeren.  ,,Tegenwoordig zijn er mensen die denken dat de krant en het Journaal een schijnwaarheid laten zien en dat daarachter een geniepig complot schuilgaat.”

Pannenkoek

In een van zijn hoofdstukken behandelt hij de theorie van de platte aarde. ,,Als je in Nederland over een polder uitkijkt is het allemaal vlak. In dat opzicht is het wel voorstelbaar dat mensen, afgaande op hun eigen zintuigen, denken dat de aarde een pannenkoek is en geen oliebol. Wanneer iemand daarin begint te geloven dan krijg je stapje voor stapje een heel mooie complottheorie.’’ Hij krabt aan zijn slaap en verzit. ,,Onze zintuigen zijn natuurlijk hartstikke handig voor het dagelijks leven en zorgen ervoor dat je niet omvalt.’’ Toch waarschuwt De Rooy dat onze zintuigen slecht zijn in waardeoordelen en dat sommigen van ons daardoor fictie kiezen boven feit. ,,Door hun beperking grijpen we vaak naar de verbeelding. En dat zal vooralsnog niet stoppen.’’ Sociale media worden tegenwoordig als bron gezien voor het aanwakkeren van complottheorieën. Toch is het geloof in samenzweringen en nepverhalen zo oud als de mens. In zijn onderzoek kwam De Rooy erachter dat de achttiende eeuw al bekend stond als de eeuw van de complottheorie. ,,Over Marie Antoinette (echtgenote van de Franse koning Lodewijk de 16e – red.) waren tal van pamfletten verschenen. Dat zij een hoer was die het met haar zoontje deed. Totaal uit de lucht gegrepen. Dat werd massaal in Frankrijk geloofd. Ze hebben haar op die manier ongeveer naar de guillotine gebracht. Dit soort verschijnselen hebben we dus eerder gezien.’’

De val

In zijn boek haalt hij filosofen aan die denken dat de historie cyclisch is en dat eerder gemaakte fouten zullen terugkeren. Op dit moment gelooft de Amerikaanse historicus Timothy Snyder dat we opnieuw in de val trappen van het fascisme. De Rooy kan zich dat voorstellen. ,,Mensen worden niet beter omdat ze geleerd hebben van de historie. Het is niet voor niets dat we tegenwoordig terugdenken aan de jaren dertig. Aan de hand van die jaren kun je bedenken hoeveel plezier mensen hebben aan irrationaliteit. Dat is een  voedingsbron voor fascisme.’’ Maar kunnen we dan niets leren van de geschiedenis? Zouden we meer aandacht moeten besteden aan geschiedenisonderwijs? De Rooy vindt van niet. ,,Het land waar het beste  geschiedenisonderwijs in Europa werd  gegeven, was Duitsland in de jaren dertig, een cultuur waarin de geschiedenis van Duitsland in optima forma onderwezen werd. Daar is het verschrikkelijk misgelopen. En in dat opzicht moeten we het effect van   geschiedenisonderwijs niet overdrijven.’’ Piet de Rooy plaatst kanttekeningen bij de manier waarop 4 mei wordt herdacht. Ooit was dat de herdenking van verzetsmensen die in de  Tweede Wereldoorlog zijn gevallen, maar geleidelijk is de herdenking in het licht komen te staan van ’nooit meer’. Hij vraagt zich af of dat veel effect heeft. ,,Ik vrees van niet. Ik vind dat de wereld, en ook Nederland in ieder geval, niet veel vredelievender is geworden.’’

’De tijd, de waarheid & de geschiedenis – Hoe onze wereld in elkaar zit’, door Piet de Rooy. Verschenen bij Querido. Het is verkrijgbaar via de boekhandels.

Geschreven voor Haarlems Dagblad
Gepubliceerd op 4 juni 2025
Tekst: Jeroen Hoenselaar
Foto: United Photos/Rob van Wieringen
Link naar artikel