Pixelkunst in het depot
De kansen en struikelblokken van digitale kunst
Digitale kunst is een relatief nieuwe kunstvorm. Toch experimenteren kunstenaars al aanzienlijke tijd met digitale technieken waardoor we kunnen spreken van pioniers. De tentoonstelling Pixel Pioneers in het depot van Museum Boijmans Van Beuningen toont wegbereiders uit de computerkunst. Kunstenaars als Hoos Blotkamp, Peter Struycken, Suzanne Treister en Geert Mul verkennen de relatie tussen kunst, technologie en samenleving. Ook wordt vanwege de vluchtige inborst van digitale kunst indirect de vraag gesteld: is de kunstvorm eigenlijk wel te conserveren?
Al sinds de jaren 1960 experimenteren kunstenaars met computers en programmeertaal. Door de uitvinding van de personal computer, zoals de Commodore 64, werd digitale kunst gemeengoed. Sinds begin jaren 1980 wordt de term ‘digitale kunst’ gehanteerd. Onder andere Andy Warhol experimenteerde met digitale technieken, wat van invloed was op de popularisatie ervan. Kunstenaars raakten geïnspireerd door de mogelijkheden. Ook het internet dat in de jaren 1990 bij mensen thuis verscheen, was een inspiratiebron. Zoals bij kunstenaar Nam June Paik die in 1994 de installatie Internet Dweller: mpbd.three.cgsspv construeerde: een soort futuristische robot gemaakt van een vintage televisiekast waarop kleurenmonitoren, printplaten, kabels en antennes zijn geplaatst. Amira Gad, Conservator Moderne & Hedendaagse Kunst bij het museum, vertelt dat Paik van mening is dat het internet op een bepaalde manier leeft. ‘De installatie lijkt op een gezicht, heeft ogen, een neus, een mond, en de kabels lijken op een zenuwstelsel. Het is het humaniseren van technologie, maar ook hoe we moeten praten over technologie, en dat veel ervan buiten onze controle ligt.’
Collectie als inspiratie
Amira Gad wilde met de tentoonstelling fragmenten tonen van de grootste debatten in hedendaagse kunst, zonder de geschiedenis van het museum uit het oog te verliezen. Het werk van kunstenaar Geert Mul was het allereerste digital born (ontworpen voor de digitale ruimte, red.) kunstwerk dat het museum aankocht. In 2008 werd Mul door artistiek directeur Sjarel Ex uitgenodigd om te reageren op de architectuur van het pand en de museumcollectie. Mul raakte geïnspireerd door Speurtocht naar een Horizon (1999) van conceptueel kunstenaar Ger van Elk, waarbij zeventiende-eeuwse landschapschilderijen naast elkaar zijn gehangen, uitgelijnd langs een gemeenschappelijke horizon. Mul maakte zijn eigen versie, getiteld Horizons (2008). Uit de collectie koos hij tweehonderd gedigitaliseerde kunstwerken en maakte er een panorama van; een interactieve installatie met een ruimtegroot beeldscherm dat in realtime reageert op bezoekers als ze door de ruimte bewegen. Een werk dat zowel over perceptie gaat als onze voortdurende interactie met het digitale domein.
Ook kunstenaar Claudia Hart raakte geïnspireerd door de collectie van het museum. ‘Hart was iemand die al heel vroeg de voorkeur gaf aan digitale praktijken in de kunst,’ vertelt Gad, ‘dus ik nodigde haar uit om nieuw werk te maken. Ze kwam het glas-in-lood van Jacoba van Heemskerck tegen in onze collectie (uit begin twintigste eeuw, beïnvloed door Wassily Kandinsky en Franz Marc, red.). Hart’s werk heeft overeenkomsten met de geometrische vormen van het glas-in-lood. Haar installatie bestaat uit een tapijt, een patroon op de muur en een live gegenereerde video geanimeerd door algoritmes.’ Het kunstwerk heeft de titel Empire Failure (2026) waarbij ze bedrijfslogo’s en mislukte cryptovaluta spiegelt met historische imperiums. De Bitcoin, de kort bestaande Apple-munt, maar ook onzin-munten als Dogecoin of McDonalds: ze ziet ze als imperiums die gedoemd zijn te falen. ‘Het is voor Hart alsof je in de ruïnes van de rijken staat,’ legt Gad uit. ‘Toch, in haar ogen, wat overheerst, zijn de kunst en cultuur, zoals het werk van historische kunstenaars als Van Heemskerck. Kunst is het imperium dat nooit zal vallen.’
Inzet van AI
De curator ziet digitale kunst niet als een tijdelijke trend, maar als een voortzetting van de experimentele fases van fotografie, video en nieuwe media-installaties. Daarbij doet het niet onder aan andere kunstvormen en is het onderdeel van hedendaagse debatten. Zoals de kunst van Christopher Kulendran Thomas die de vooringenomenheid bevraagt van AI. Zijn werk gaat over de wreedheden tegen zijn volk, de Tamil uit Sri Lanka, die vanwege etnische onderdrukking hun land moesten verlaten. Dit doet hij in enorme schilderijen waarin personen als hompen van vlees verstrengeld zijn, als een opeenstapeling van desintegrerende lijven, waarin hij qua formaat (maar eveneens thematisch) verwijst naar Pablo Picasso’s Guernica (1937) maar waar ook Henri Matisse in rondspookt. ‘Hij heeft twee jaar besteed aan het ontwikkelen van AI-software die hij als voorbeeld kunstenaars uit Sri Lanka gaf die geïnspireerd zijn door de Europese modernisten. Dat is ook de stijl waarin je de lichamen en figuren ziet. Hij trainde de software om een representatie te geven van wat het Tamil-volk overkwam.’ De uitkomst smolt hij digitaal samen tot een afbeelding die hij vervolgens op grote doeken naschilderde. Gad: ‘Thomas heeft een algoritmisch schilderij gecreëerd.’
Conservering
Horizons van Geert Mul is voor de expositie digitaal gerestaureerd. Dit ging echter niet zonder slag of stoot. ‘De sensors van toen werkten niet naar behoren, deze vervingen we door nieuwe,’ vertelt Gad. ‘Ook stond het kunstwerk op een computer met software uit 2008 die in 2026 niet meer afspeelt. Met een nieuwe computer hebben we de omgeving van 2008 opnieuw gecreëerd om zo de oorsprong en integriteit van het werk te behouden.’ Met de problemen die ontstonden bij de restauratie rijst een belangrijke vraag op: hoe conserveer je digitale kunst? Dat is iets waar Gad ook over nadenkt, want digitale kunst is vluchtiger dan bijvoorbeeld canvas dat decennia kan bestaan of steen en brons dat zelfs millennia doorstaat. ‘De insteek van het museum is dat we voor de eeuwen bewaren en restaureren. Alleen dit kan niet bij een digitaal kunstwerk. Zoiets heeft een levensduur van vijftien tot twintig jaar. En dat wordt korter en korter.’ Om die reden heeft ze met Geert Mul een ‘testament’ opgezet voor zijn kunstwerk – met richtlijnen voor restauratie; wat wel mag en wat niet. ‘We mogen bijvoorbeeld de sensor vervangen door de modernste sensor. Maar we mogen de geselecteerde afbeeldingsdatabase niet wijzigen. Zo hebben we een aantal regels waaraan voldaan moet worden.’ Het is niet voor het eerst dat musea moeten nadenken over nieuwe manieren van conservering, want bij film, fotografie en video speelde het ook al. Naar aanleiding daarvan werden conserveringsstrategieën voor de lange termijn ontwikkeld. ‘Digitale kunst daagt instellingen, makers en publieksgroepen uit om op een andere manier na te denken over conservering, tentoonstelling en auteurschap.’
Depot van Museum Boijmans Van Beuningen
Museumpark 24
3015 CX Rotterdam
010-4419400
www.boijmans.nl
Geopend dinsdag tot en met zondag van 11:00-17:00 uur. De tentoonstelling Pixel Pioneers is te zien tot en met 13 september 2026. Deelnemende kunstenaars zijn Larry Achiampong, Hoos Blotkamp, Maison Margiela & The Fabricant, Claudia Hart, Jeroen Jongeleen, Feng Mengbo, Geert Mul, Nam June Paik, Peter Struycken, Christopher Kulendran Thomas, Suzanne Treister.